ATEX ve Patlamadan Korunma: PKD, Zon Sınıflandırma ve Ekipman Uygunluğu

Bir patlama için üç şey aynı anda gerekir: yanıcı madde (gaz, buhar, sis veya toz bulutu), yeterli oksijen ve bir tutuşturucu kaynak (kıvılcım, sıcak yüzey, statik elektrik). Patlamadan korunmanın mantığı bu üçgenin en az bir kenarını kırmaktır. En sık unutulan kenar yanıcı tozdur: un, şeker, nişasta, ahşap, kömür ve metal tozları uygun konsantrasyonda en az gaz kadar tehlikelidir. Silo, elek, taşıma hattı ve toz toplama ünitelerindeki toz patlamaları, görünürde 'yanıcı sıvı yok' denen tesislerde yaşanır.

ATEX kelimesi 'ATmosphères EXplosibles'den gelir ve iki ayrı AB direktifini kapsar. ATEX 153 (1999/92/EC) işverene yöneliktir: patlayıcı ortam riskini değerlendirmek, ortamı zonlara ayırmak ve PKD hazırlamakla yükümlüsünüz. ATEX 114 (2014/34/EU) ise üreticiye yöneliktir: patlayıcı ortamda kullanılacak ekipmanın hangi kategoride ve nasıl işaretleneceğini belirler. Pratikte ikisi birbirini tamamlar: işveren zonu belirler, üretici o zona uygun sertifikalı ekipmanı sağlar.

Patlayıcı ortamın ne sıklıkta oluştuğuna göre bölgeler tanımlanır. Gaz/buhar için: Zon 0 — patlayıcı ortam sürekli veya uzun süre mevcut (örn. tank içi). Zon 1 — normal çalışmada ara sıra oluşabilir. Zon 2 — normal çalışmada oluşması beklenmez, oluşursa kısa sürer. Toz için aynı mantık 20/21/22 olarak numaralanır. Doğru zonlama her şeyin temelidir: zon fazla geniş çizilirse maliyet patlar, dar çizilirse can güvenliği riske girer. Zonlama için süreç verisi ve risk değerlendirme metodolojileri birlikte kullanılır.

PKD, patlayıcı ortam riskinin değerlendirildiğini, zonların belirlendiğini ve alınan teknik/organizasyonel önlemleri belgeleyen ana dokümandır. İçinde: tehlikeli maddelerin envanteri, zon haritası, tutuşturucu kaynak değerlendirmesi, ekipman uygunluk listesi, bakım ve denetim planı bulunur. Proses güvenliği derinleşen tesislerde PKD'yi beslemek için HAZOP, LOPA ve Bowtie gibi yöntemler kullanılır. PKD bir kez yazılıp rafa kaldırılan değil, her proses/ekipman değişikliğinde güncellenen yaşayan bir belgedir.

Patlayıcı ortamda kullanılan elektrikli ve mekanik ekipmanın koruma tipine ve kategorisine uygun olması gerekir. Yaygın koruma tipleri: Ex d (alev sızdırmaz mahfaza), Ex e (artırılmış güvenlik), Ex i (kendinden güvenli/düşük enerji), Ex p (basınçlandırma). Ekipman kategorisi (1/2/3) hangi zonda kullanılabileceğini belirler — Zon 0 için Kategori 1 gerekir. Doğru ekipmanın seçilmesi kadar işaretlemenin (Ex marka, sıcaklık sınıfı, gaz grubu) doğrulanması ve ekipmanın periyodik kontrolünün yapılması da şarttır; aşınan bir conta alev sızdırmazlığı bozabilir.

Türkiye'de konuyu 'Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik' düzenler (30.04.2013 tarihli Resmî Gazete), dayanağı 6331 sayılı Kanun'dur ve 1999/92/EC ile uyumludur. Yönetmelik PKD'yi açıkça zorunlu kılar. Müfettiş denetiminde önce PKD'nin varlığı, ardından sahadaki uygulamanın dokümanla tutarlılığı kontrol edilir: çizilen zon ile kullanılan ekipmanın kategorisi uyuşmuyorsa, dokümanın güncel bir değeri kalmaz.

PKD'nin en zayıf noktası güncel kalmamasıdır: bir pompa değişir, bir zon yeniden çizilir ama doküman aynı kalır. İSGJet, zon haritasını, tehlikeli madde ve Ex ekipman envanterini, ekipmanların periyodik kontrol tarihlerini ve bakım kayıtlarını tek panelde tutar. Bir ekipmanın kontrolü yaklaştığında veya bir zonda uygun olmayan ekipman görüldüğünde uyarı üretir. Böylece PKD, denetimde aranan bir evrak olmaktan çıkıp sahanın gerçek durumunu yansıtan canlı bir kayda dönüşür.