Risk Değerlendirme Şablonu (5x5 ve Fine-Kinney) ve Dijitale Geçiş

Risk değerlendirmesi yapma yükümlülüğü 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile gelir; ancak Kanun tek bir yöntem dayatmaz. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği tehlikelerin belirlenmesi, risklerin analiz edilip derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması adımlarını tarif eder, yöntem seçimini işverene bırakır. Türkiye'de en yaygın iki yöntem 5x5 (L tipi matris) ve Fine-Kinney'dir. Şablon, seçilen yöntemi disipline eden çerçevedir: hangi sütunların doldurulacağını, skorun nasıl hesaplandığını ve hangi eşikten sonra hangi aksiyonun alınacağını belirler. Aynı tehlike, farklı yöntemle farklı önceliklendirilebileceği için yöntem ve şablonun bilinçli seçilmesi, kaynakların doğru riske yönlendirilmesini sağlar. Süreci tek yerde yönetmek için ISGJet gibi bir İSG yazılımı şablonu hazır sunar ve hesabı otomatikleştirir.

5x5 matris (L tipi) yöntemi, riski iki boyutla puanlar: olasılık (bir zararın gerçekleşme ihtimali) ve şiddet (gerçekleşirse doğuracağı zararın büyüklüğü). Her iki boyut da 1'den 5'e ölçeklenir; risk skoru bu ikisinin çarpımıdır ve 1 ile 25 arasında bir değer alır. Çıkan skor genellikle bantlara ayrılır: düşük (kabul edilebilir), orta (dikkat / önlem planlanmalı), yüksek ve çok yüksek (acil/durdurulmalı). Yöntemin gücü hızlı ve sezgisel olmasıdır; küçük ve orta ölçekli işyerlerinde, ofis ve düşük tehlikeli ortamlarda pratik sonuç verir. Sınırı ise iki boyutla yetinmesidir: bir tehlikeye ne sıklıkta maruz kalındığı doğrudan modellenmez, olasılık içinde örtük kalır. Bu yüzden maruziyet sıklığının belirleyici olduğu sahalarda 5x5 bazen riski olduğundan düşük veya yüksek gösterebilir.

Fine-Kinney yöntemi, 5x5'ten farklı olarak riski üç boyutla hesaplar: olasılık (probability), frekans (maruziyet/exposure) ve şiddet (severity). Risk skoru bu üç değerin çarpımıdır; her boyut için tanımlı ölçekler kullanılır (örneğin şiddet hafif yaralanmadan felakete, frekans nadir maruziyetten sürekli maruziyete kadar derecelendirilir). Üçüncü boyut olan frekans, çalışanın tehlikeyle ne sıklıkta karşılaştığını ayrı bir değişken olarak hesaba kattığı için yöntem, sürekli ve tekrarlı maruziyet içeren işlerde daha hassas önceliklendirme sağlar. Çıkan skor yine bantlara ayrılır ve belirli eşiklerin üzerinde acil müdahale, durdurma veya derhal iyileştirme önerilir. Fine-Kinney, üretim, şantiye, kimyasal ve fiziksel etmen yoğun ortamlar gibi maruziyetin değişken olduğu işyerlerinde tercih edilir; 5x5'e göre daha ayrıntılı veri girişi gerektirir ama daha ayrımcı bir önceliklendirme verir.

Yöntem ne olursa olsun, kullanışlı bir risk değerlendirme şablonu belirli sütunları içermelidir: faaliyet/proses, tehlike, tehlikenin yol açabileceği zarar, etkilenen kişiler (çalışan, ziyaretçi, alt işveren), mevcut kontrol önlemleri, seçilen yönteme göre skor (5x5'te olasılık ve şiddet; Fine-Kinney'de olasılık, frekans ve şiddet), risk düzeyi/kabul edilebilirlik, alınması planlanan ilave önlem, sorumlu kişi ve termin tarihi. Son üç sütun (önlem, sorumlu, termin) çoğu şablonda zayıf doldurulur; oysa denetimde 'risk belirlenmiş ama kapatılmamış' tespiti tam buradan çıkar. Ayrıca şablonun başında değerlendirme ekibi (işveren/vekil, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi), tarih ve revizyon numarası bulunmalı; her sayfa paraflanmalıdır. Bu yapısal bütünlük, belgenin geçerliliğini ve izlenebilirliğini sağlar.

Şablonu kâğıtta veya Excel'de tutmak başlangıç için yeterli görünse de üç temel zayıflık taşır. Birincisi yenileme takibi: Yönetmelik gereği değerlendirme çok tehlikelide 2, tehlikelide 4, az tehlikelide 6 yılda bir yenilenir ve iş kazası, yeni makine/proses veya işyeri taşınması gibi olaylarda derhal güncellenir; statik dosya bu tarihleri kendiliğinden hatırlatmaz. İkincisi aksiyon takibi: planlanan önlemin sorumlusu ve termininin gerçekten kapatılıp kapatılmadığı dosyada pasif kalır, kimse uyarmaz. Üçüncüsü bütünlük: Excel kimin ne zaman değiştirdiğini güvenilir biçimde göstermez, bu da denetimde belgenin güncelliği konusunda şüphe doğurabilir. Bu üç zayıflık, riskin doğru yönetilmesini değil, yalnızca 'belge var' görüntüsünü sağlar.

Dijital bir sisteme geçiş, şablonun mantığını değiştirmeden onu canlı tutar. Yazılım skoru otomatik hesaplar (5x5 çarpımı veya Fine-Kinney üçlü çarpımı), kabul edilebilirlik bandını renkle gösterir ve yüksek riskleri öne çıkarır; böylece kaynak gerçekten kritik tehlikelere yönelir. Yenileme tarihi yaklaştığında ve planlanan önlemin termini geldiğinde hatırlatma üretir, böylece 'kapatılmamış risk' birikmez. Her değişiklik kim tarafından, ne zaman yapıldı bilgisiyle kaydedilir (audit trail), bu da denetimde belgenin güncelliğini kanıtlar. Süreci yazılımda görmek için ücretsiz demo üzerinden 5x5 ve Fine-Kinney akışını inceleyebilir, diğer İSG modülleriyle bağlantısını KontrolJet ekosistemi üzerinden değerlendirebilirsiniz. Yöntem seçimi her zaman işyerinizin tehlike profiline bağlıdır; iyi yazılım yöntemi dayatmaz, ikisini de sunar.