Niye birden fazla yöntem var?
EU-OSHA 'Risk assessment essentials' rehberi: tek bir 'doğru' risk değerlendirme yöntemi yok — proje boyutu, sektör, regülasyon, kültür belirler. NIOSH 'Hierarchy of Hazard Identification' 6 ana yöntem tanır: HIRA, JSA/JHA, FMEA, HAZOP, What-If/Checklist, Bowtie. Hepsinin amacı aynı: 'hazard' tespit, 'risk' kuantifiye, 'kontrol' uygula. Yöntem hangi seviyede detay ve hangi sektörde işlediği fark.
HIRA (Hazard Identification & Risk Assessment)
Türkiye İSG'sinde en yaygın yöntem. İSG-KATİP onaylı uzmanlar HIRA matrisini kullanır: olasılık (1-5) × şiddet (1-5) = risk skoru (1-25). HSE UK '5 Steps to Risk Assessment' bu yaklaşımın temel çerçevesini sunar — basit, hızlı, geniş kapsamlı. Sakıncası: nitel skor objektif değil — değerlendirici eğitimi/deneyimi sonucu büyük etkiler.
Fine-Kinney metodu
1976'da G. F. Kinney tarafından önerildi: Risk = Olasılık × Maruziyet × Şiddet (P × E × S). Skor 0.1-100 aralığı, 9 risk seviyesi. Türkiye'de inşaat sektörü tercihi — özellikle Çalışma Bakanlığı çok tehlikeli iş sınıfı işyerlerinde. Avantajı: 3 değişkenli, daha sofistike. Dezavantajı: hala nitel — kalibrasyon zorluğu.
JSA / JHA (Job Safety / Hazard Analysis)
OSHA 3071 sayılı kılavuz 'Job Hazard Analysis' (2002, rev. 2014): bir iş görevini adım adım kırarak her adımda hazard tespit + kontrol önerisi. Adım-bazlı, en pratik yöntem — sahaya inen detay. Üretim hattı, dağıtım deposu, montaj atölyesi gibi tekrar eden işlerde çok başarılı. Yeni iş veya değişiklik öncesi 'pre-task JSA' altın standart.
FMEA ve HAZOP
Failure Mode and Effects Analysis (FMEA, SAE J1739) otomotiv ve havacılıkta dominant — komponent bazlı hata modlarını analiz eder. Hazard and Operability Study (HAZOP, IEC 61882) proses endüstrisinde (petrol, kimya, gıda) standart — 'guide words' kullanarak süreç sapmalarını sistematik tarar. İSG-specific değil ama sürece dair tehlike çıkarımı için en güçlü yöntemler.
Bowtie analizi
ISO 31010 Risk management — Risk assessment techniques standart Bowtie'i 'cause-consequence diyagramı' olarak tanımlar. Sol tarafta tehdit + bariyerler → merkez 'top event' → sağ tarafta sonuç + bariyerler. Petrol/gaz, havacılık ve nükleer endüstrilerin tercihi. Modern İSG dijital araçları Bowtie diagramı interaktif tutar.
Türkiye uygulama: hangi yöntem ne zaman?
6331 sayılı kanun ve İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği yöntem zorunluluğu koymaz — uygun bir metodoloji seçilebilir. Pratikte: ofis/perakende → HIRA, inşaat → Fine-Kinney, üretim hattı → JSA + FMEA, kimya/petrol → HAZOP + Bowtie. Çok tehlikeli iş sınıfında düzenli (en az yıllık) güncelleme zorunlu — Yönetmelik Md. 12.
Hangi yöntemi seçersek seçelim ortak ilke
EU-OSHA önerisi: değerlendirme + dokümantasyon + iletişim + güncelleme. Sadece skor hesabı yapıp dosyalamak yeterli değil; kontrol önlemlerini uygula, çalışana anlat, değişiklik olunca güncelle. ISO 45001 Madde 6.1.2 yıllık veya 'önemli değişiklik' tetiklediğinde yeniden değerlendirme zorunlu kılar.
Özet çıkarımlar
- HIRA ofis/perakende — basit ama nitel.
- Fine-Kinney inşaat tercihi — 3 değişkenli (P×E×S).
- JSA/JHA adım-bazlı, OSHA 3071 standardı.
- FMEA otomotiv, HAZOP proses, Bowtie yüksek risk endüstrileri.
Kaynakça
Bu yazı aşağıdaki uluslararası kaynaklardan sentezlenip Türkiye mevzuat bağlamına uyarlanmıştır. Doğrudan çeviri yapılmamıştır.
- 5 Steps to Risk Assessment. Health and Safety Executive UK. https://www.hse.gov.uk/simple-health-safety/risk/index.htm (erişim: 2026-05-13)
- Job Hazard Analysis — OSHA 3071. U.S. Occupational Safety and Health Administration. https://www.osha.gov/sites/default/files/publications/osha3071.pdf (erişim: 2026-05-13)
- Risk assessment essentials. European Agency for Safety and Health at Work (EU-OSHA). https://osha.europa.eu/en/themes/risk-assessment (erişim: 2026-05-13)
- ISO 31010:2019 Risk management — Risk assessment techniques. International Organization for Standardization. https://www.iso.org/standard/72140.html (erişim: 2026-05-13)
- İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği. T.C. Resmi Gazete. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=16538&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5 (erişim: 2026-05-13)