Psikososyal Risk 2026: WHO Burnout, ISO 45003 ve Türkiye Uygulama Rehberi

WHO ve ILO ortak tanımı: 'iş tasarımı, organizasyon ve yönetiminin, çalışanın iş çevresinden (sosyal ilişkiler dahil) ruhsal ve fiziksel zarar potansiyeli'. Klasik kategoriler (EU-OSHA 'PRIMA-EF' çerçevesi 2008): iş içeriği (monotonluk, anlam eksikliği), iş yükü ve hızı, çalışma süresi (vardiya, fazla mesai), kontrol (otonomi), çevre ve ekipman, organizasyon kültürü, kişilerarası ilişkiler (çatışma, şiddet, taciz), rol (rol belirsizliği, rol çatışması), kariyer gelişimi, ev-iş arayüzü. Bu etkenler kronik stres, anksiyete, depresyon, kardiyovasküler hastalık, kas-iskelet bozukluğu (MSD), iş kazası ve intihar riskini artırır.

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) 11. Uluslararası Hastalık Sınıflaması (ICD-11, 1 Ocak 2022 yürürlük) mesleki tükenmişliği (burnout) 'occupational phenomenon' (mesleki olgu) olarak QD85 koduyla resmi kategoriye aldı. Üç boyutu: (1) enerji tükenmesi, (2) işten zihinsel mesafe — sinizm, (3) verimlilik azalması. Önemli ayrım: ICD-11 burnout'u hastalık değil 'sağlık durumu etkileyen olgu' olarak sınıflar — ancak bu, sağlık sistemine başvuru ve sigorta tazminat süreçlerinde formal bir referans noktası oluşturdu. WHO yorumu: burnout işle sınırlı, başka yaşam alanlarına atfedilemez; bu da iş tasarımının bir İSG sorumluluğu olduğunu pekiştiriyor.

ILO 108. Uluslararası Çalışma Konferansı (Haziran 2019) Konvansiyon No. 190 'Violence and Harassment Convention' ve eki Tavsiye No. 206'yı kabul etti. C190 işyerinde fiziksel, ruhsal, cinsel her tür şiddet ve tacizi yasaklar; geleneksel işyeri sınırlarını aşar — uzaktan çalışma, iş yolculuğu, sosyal medya, lojman, iş kıyafetinin değiştirildiği alanlar kapsamda. Cinsiyete dayalı şiddet özel olarak vurgulanır. Türkiye 2021'de C190'ı onayladı (Resmi Gazete 04.12.2021); iç hukukta 6331 ve İş Kanunu uyarlamaları sürmektedir. R206 Tavsiyesi pratik uygulama rehberi: politika, risk değerlendirme, eğitim, raporlama mekanizması, soruşturma, yaptırım, mağdur desteği.

EU-OSHA iki yıllık 'Healthy Workplaces Campaign' temalarıyla Avrupa İSG gündemini şekillendirir. 2023-2025 dönemi 'Safe and Healthy Work in the Digital Age', 2025-2026 dönemi 'Mental Health at Work — Manage Psychosocial Risks' temasıyla yürürlükte. Kampanya kaynakları: vaka analizi koleksiyonu, online interaktif risk değerlendirme aracı (OiRA), webinar serisi, ulusal koordinatör destek. Türkiye EU-OSHA odak noktası ÇSGB; ulusal kampanya etkinlikleri yıllık olarak duyurulur. Kampanya çıktısı: psikososyal riskin 'yumuşak konu' olmaktan çıkıp ölçülebilir KPI'li yönetim sistemi modülüne dönüşmesi.

ISO 45003:2021 'Occupational health and safety management — Psychological health and safety at work — Guidelines', ISO 45001 ailesinin ilk eki. Sertifikalanan bir standart değil — rehber niteliğinde ancak ISO 45001 yönetim sisteminin psikososyal risk gereksinimlerine somut yol gösterir. Üç kısım: (1) psikososyal hazardların tanımı ve örnekleri (iş yükü, vardiya, taciz, izolasyon), (2) ISO 45001 Madde 4-10 ile entegrasyon (context, leadership, planning, support, operation, evaluation, improvement), (3) önlemler katalogu — politika, eğitim, ekip toplantıları, anonim anket, yardım programları (Employee Assistance Program). ISO 45003 dış denetçilerin ISO 45001 sertifikasyon denetiminde 'psikososyal risk değerlendirmesi kanıtı' aradıkları çerçevedir.

6331 sayılı İSG Kanunu Madde 10 risk değerlendirmesi yükümlülüğü 'iş yerinden kaynaklanan psikososyal etkileri' açıkça kapsar (Yönetmelik Madde 5/c). ÇSGB Çalışma Genel Müdürlüğü 'İş Yerinde Psikososyal Risk Etkenlerinin Değerlendirilmesi Rehberi' (güncel sürüm 2024) iş yükü, kontrol, sosyal destek, ödüllendirme, rol, değişiklik yönetimi başlıklarında uygulamalı çerçeve sunar. Rehber Copenhagen Psychosocial Questionnaire (COPSOQ III) ve EU-OSHA OiRA aracını referans alır. Mobbing TBK Madde 417 'işverenin işçiyi koruma borcu' ve Yargıtay 9. HD içtihatlarıyla iş hukukunda ayrıca dava konusudur — kanıt yükü çalışanda, ancak mahkeme 'olayların makul kabul ölçüsü' (Yargıtay 22.HD 2014/16431) uygular.

ISO 45003 önerilen üç katmanlı veri toplama: (a) Anonim çalışan anketi — COPSOQ III, HSE Management Standards Indicator Tool, NIOSH Quality of Worklife veya yerel ÇSGB rehber anketi yıllık uygulama, (b) Gözlem ve röportaj — birim amir röportajı, ekip toplantıları, dış denetim, (c) Veri analizi — devamsızlık, iş gücü değişimi, kaza/ramak kala oranı, OSGB başvuru sıklığı, EAP kullanım istatistiği. Anket sonuçları HIRA matrisine 'psikososyal' hazard ailesi olarak eklenir; iş yükü skoru yüksek olan departmanlarda kontrol önlemi (görev yeniden dağılımı, ek personel, eğitim, EAP) uygulanır ve sonuçlar PDCA döngüsünde izlenir.

İSG'de geleneksel kontrol hiyerarşisi (eliminate → substitute → engineering → administrative → PPE) psikososyal riske de uyarlanır: Elimine — kötü iş tasarımını ortadan kaldır (örneğin gereksiz fazla mesai politikası, monitör süresi yarıştırma); Sübstitü — iş içeriğini zenginleştir, görev rotasyonu; Engineering — çalışma alanı tasarımı (gürültü, ergonomi, görsel mahremiyet); Administrative — vardiya planlaması, mola politikası, çatışma çözüm prosedürü, eğitim; 'PPE' yok — kişisel müdahale (EAP, psikolojik destek hattı) son katmandır, ana çözüm değildir. EU-OSHA vurgusu: 'fix the workplace, not the worker' — iş tasarımı sorumluluğu işverende, kişisel dayanıklılık eğitimi tek başına yeterli değil.

Modern İSG yazılımı (İSGJet) psikososyal risk değerlendirmesini ayrı bir hazard ailesi olarak yönetir: anonim anket akışı (anonimlik garantili veri toplama), yıllık COPSOQ veya ÇSGB rehber anketi şablonu, departman bazlı skor karşılaştırma, kontrol önlemi atama + takip, EAP başvuru kaydı (gizlilik korumalı), ramak kala ve mobbing bildirimi için 'whistleblower' güvenli kanal. ISO 45003 ek raporlama formatı yıllık denetimde sertifika denetçisine sunulmaya hazır çıktı verir. Tüm veri KVKK Madde 6 özel nitelikli kişisel veri korumasıyla; sadece yetkili kullanıcı erişimi + audit log. İSGJet platformu bu modülü 6331 risk değerlendirme yükümlülüğü ile entegre eder, ayrı sistem gerektirmez.