AB AI Act 2026: İşyerinde Duygu Tanıma Yasağı ve İSG'de Yapay Zekâ Sınırları

AB Yapay Zekâ Tüzüğü (Regulation (EU) 2024/1689), 12 Temmuz 2024'te Resmi Gazete'de yayınlandı, kademeli yürürlüğe girdi. Article 5 'yasak uygulamaları' 2 Şubat 2025'ten itibaren uygulanıyor; yüksek riskli sistemlere ilişkin Article 6-15 yükümlülükleri 2 Ağustos 2026'da tam yürürlüğe girecek. İşyerinde AI kullanımı tüzüğün ana endişe alanlarından biri — Önsöz (Recital) 44 ve 73 işverenin çalışan üzerindeki güç asimetrisini açıkça vurguluyor. EU-OSHA'nın 2025 'Digitalisation of work' tematik raporu, algoritmik yönetim kaynaklı yeni İSG risklerini (sürekli izleme stresi, otonomi kaybı, hatalı performans değerlendirme) belgeliyor.

Article 5(1)(f) açık ifadeyle: 'işyerinde ve eğitim kurumlarında doğal kişinin duygularını çıkarmak için yapay zekâ sistemlerinin piyasaya sürülmesi, hizmete sunulması veya kullanılması'nı yasaklar — istisna yalnızca tıbbi veya güvenlik gerekçesiyle (örneğin yorgunluk tespiti güvenlik amaçlıysa) ve ilgili çalışana açık bilgilendirme yapılmışsa söz konusu. Yüz mimiği, ses tonu, jest, vücut duruşundan 'duygu' çıkarımı yapan kamera-mikrofon sistemleri (call center moral analizi, ofis 'engagement' kameraları, fabrika 'memnuniyet' panelleri) artık AB pazarında yasal değil. Cezalar Article 99: ihlal başına 35 milyon EUR veya yıllık global cironun %7'sine kadar.

Tüzüğün Annex III listesi 'yüksek riskli AI sistemleri' tanımlar; Annex III/4 kapsamı 'istihdam, çalışan yönetimi ve serbest meslek erişimi' — burada işe alım filtreleme, performans değerlendirme, görev dağılımı, çalışan izleme yapan AI yüksek riskli. İSG açısından kritik nokta: işyerinde kaza tahmini, sağlık taraması, ergonomi öneri sistemleri eğer 'çalışan' hakkında otomatik karar veriyorsa Article 8-15 kapsamına girer. Yükümlülükler: risk yönetim sistemi, veri yönetişimi, teknik dokümantasyon, kayıt tutma (logging), şeffaflık + kullanıcı bilgilendirme, insan denetimi (Article 14), doğruluk ve siber güvenlik. Sağlayıcı (provider) uyumluluk değerlendirmesi yapıp CE işareti almak zorunda.

ABD U.S. National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) 2024 yılında 'Workplace AI' araştırma gündemini yayınladı (NIOSH Science Blog, 2024). Tespit: sürekli AI gözetimi (klavye-fare aktivitesi, ekran görüntüsü, yüz analizi, sesli toplantı analizi) çalışan stres seviyesini ölçülebilir biçimde artırıyor; mola sıklığı azalıyor, kas-iskelet bozukluğu (MSD) belirtileri %15-20 yükseliyor (NIOSH National Occupational Research Agenda — Healthy Work Design and Well-Being Council). NIOSH önerisi: AI sistemleri çalışan onayı + kullanım amacı şeffaflığı + opt-out mekanizması ile birlikte uygulanmalı. Algoritmik yönetim İSG kapsamına girer — gözetim yoğunluğu yeni bir psikososyal hazard kategorisi.

ILO Uluslararası Çalışma Örgütü 'Generative AI and Jobs: Policy Implications' (2025) ve 'AI and Decent Work' raporu, AI uygulanmasında üç ilke koyar: (1) çalışan ve sendika ile önceden danışma (consultation), (2) algoritmik karar şeffaflığı (explainability), (3) etkilenen çalışan için itiraz hakkı (right to contest). 'AI at Work' kılavuzunda işyerinde AI kullanımının ILO C155 (İSG Sözleşmesi) ve C190 (Şiddet ve Taciz) ile uyumlu olması gereği vurgulanır — AI kaynaklı haksız muamele yeni bir iş hukuku ihtilafı kategorisi olarak şekilleniyor.

KVKK Kişisel Verileri Koruma Kurumu 'Biyometrik Verilerin İşlenmesinde Dikkat Edilmesi Gereken Hususlara İlişkin Rehber' (Eylül 2021) yüz tanıma, parmak izi, iris, ses biyometrisini özel nitelikli kişisel veri (KVKK Madde 6) olarak tanımlar. İşleme için açık rıza + amaç sınırlı + ölçülülük + alternatif yöntem mevcutsa kullanılmama ilkesi geçerli. İşyerinde duygu tanıma sistemleri Türkiye'de KVKK ihlali sayılabilir — özellikle çalışan onayının 'gerçek özgür rıza' olup olmadığı tartışmalı (iş ilişkisindeki güç asimetrisi). KVKK 2024 'Yapay Zekâ Alanında Kişisel Verilerin Korunmasına Dair Tavsiyeler' rehberi sosyal puanlama ve kapsamlı profil çıkarımına karşı uyarıyor.

Türkiye AB AI Act'e doğrudan bağlı değil, ancak: (1) AB pazarına ürün/hizmet veren Türk firmalar Article 2 kapsamında tüzüğe tabi (extraterritorial scope), (2) Türkiye'de planlanan 'Yapay Zekâ Kanunu' taslağı (Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi 2024 stratejisi) büyük ölçüde AI Act mimarisini benimsemekte, (3) AB-uyum süreci kapsamında benzer düzenleme bekleniyor. 6331 sayılı İSG Kanunu Madde 4 işverene 'çalışan sağlığı ve güvenliğini her durumda sağlama' yükümlülüğü verir — AI gözetim kaynaklı psikososyal hazardlar bu kapsama girer. ISO 45003:2021 'Occupational health and safety management — Psychological health and safety at work' AI kaynaklı stres etkenlerinin değerlendirilmesini önerir.

AB AI Act ve KVKK çerçevesinde işyerinde uygulanması mümkün AI türleri: (a) Anonim toplu trend analizi — bireysel takibe dönüşmemek koşuluyla, (b) Görsel tabanlı KKD tespiti — fotoğrafların yüz bulanıklaştırılması ve kısa saklama süresi ile (KVKK ölçülülük), (c) Saha denetim raporlarında doğal dil işleme — risk kategorizasyonu, (d) Tahmin modelleri makine arıza için (insan değerlendirme dışı), (e) Sertifika geçerlilik takvimi + akıllı hatırlatma. Yasaklananlar: yüz mimiğinden moral ölçümü, ses tonundan 'stres' puanı, klavye-fare aktivitesinden 'verimlilik' notu. Sınırın temel çizgisi: AI çalışanı 'değerlendiriyor mu' yoksa 'destekliyor mu'?

İşveren için pratik adımlar: (1) Mevcut AI sistemleri envanteri — hangi yazılım hangi çalışan verisini işliyor, (2) Article 5 yasak listesine karşı tarama — duygu tanıma, sosyal puanlama, biyometrik kategorizasyon, (3) Article 6 yüksek riskli kategorideyse uygunluk değerlendirmesi + insan denetim mekanizması + log tutma, (4) Çalışan ve temsilcileriyle danışma + bilgilendirme, (5) KVKK aydınlatma metni güncelleme + açık rıza yenileme, (6) Yıllık etki değerlendirmesi (algorithmic impact assessment). İSGJet platformu prensip olarak çalışan üzerinde otomatik karar üretmez — risk değerlendirme, eğitim takvimi, ISG-KATİP entegrasyonu gibi süreç destek araçlarına odaklanır. AI özelliklerimiz şeffaf log + insan onayı zorunlu + opt-in tasarımıyla AB AI Act + KVKK ölçütlerini hedefler.