NIOSH ağır iş için WBGT 25°C — Türkiye yaz öğleninde sık aşılıyor.
Heat stroke %5-10 mortalite; ilk 3 gün ısıya alışmamış işçi en yüksek risk.
OSHA 'Water. Rest. Shade.' — saat başı 200-250 ml ×3, gölgelik, çalışma-dinlenme döngüsü.
Sıcaklık stresi neden artıyor — Türkiye 2025-2026 tablosu
Türkiye Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) verilerine göre 2024 yılı Türkiye genelinde 1.7°C anomali ile rekora yakın bir yıl oldu (1971-2000 normaline göre); 2025 yaz sezonunda Akdeniz, Ege ve Güneydoğu'da 45°C üstü günler tekrar gözlemlendi. WHO Avrupa Ofisi 2024 'Heat-Health Action Plans' raporu Akdeniz havzasında ısı dalgalarının sıklığının ve şiddetinin yüzyıl ortasına kadar 3-4 katına çıkacağını öngörüyor. Çalışan sağlığı açısından bu, açık alanda çalışan inşaat işçileri, tarım işçileri, atık toplama, kuryeler, döküm-tesis çalışanları için doğrudan İSG riskidir. ILO 'Ensuring safety and health at work in a changing climate' (2024) raporu küresel ısınmanın 'çalışma çağındaki nüfus için yeni bir İSG çağı' başlattığını ifade ediyor.
WBGT — Wet Bulb Globe Temperature nedir?
Wet Bulb Globe Temperature (WBGT) sadece termometre sıcaklığı değil, ortamın 'algılanan ısı yükünü' ölçer. Formül üç bileşeni birleştirir: doğal yaş hazne sıcaklığı (Tnwb, nem ve hava akımı etkisi), siyah küre sıcaklığı (Tg, radiant ısı), kuru hazne sıcaklığı (Tdb). Dış ortam için: WBGT = 0.7 × Tnwb + 0.2 × Tg + 0.1 × Tdb. ISO 7243:2017 'Hot environments — Estimation of the heat stress' standardı bu ölçümü ve sınır değerlerini tanımlar. NIOSH 2016 standardı acclimatized (vücudu sıcağa alışmış) ve unacclimatized işçi için ayrı eşik değerler verir; iş yoğunluğuna göre (hafif/orta/ağır/çok ağır) tablolar mevcut.
NIOSH eşik değer tablosu ve iş yoğunluğu
NIOSH REL (Recommended Exposure Limit) tablosuna göre acclimatized işçi için saat başı sürekli çalışma WBGT eşiği: hafif iş (oturarak hafif kol işi) ~30°C, orta iş (yürüme + kol işi, ~300 W) ~28°C, ağır iş (kazma, taşıma, ~415 W) ~26°C, çok ağır iş (~520 W) ~25°C. Unacclimatized işçi için her eşik 2-3°C düşer. Eşik aşılırsa çalışma-dinlenme döngüsü uygulanmalı: ör. WBGT 32°C ve orta iş için 25 dk çalışma + 35 dk dinlenme. ACGIH Threshold Limit Values (TLV) yıllık güncellemesi NIOSH ile büyük oranda paraleldir.
ISO 7933 PHS modeli — kişiselleştirilmiş risk
ISO 7933:2023 'Analytical determination and interpretation of heat stress using calculation of the predicted heat strain' (PHS), WBGT'den daha detaylı bir model sunar: çalışanın metabolik üretimi, giysi izolasyonu, hava hızı, nem, radiant sıcaklık girdileri ile vücut iç sıcaklığı (Tre) ve ter kaybını (SW) hesaplar. Sınır değer: Tre 38°C maksimum, günlük su kaybı %5 vücut ağırlığı sınırı. PHS, KKD giyen işçiler (kaynak, asbest sökümü, kimyasal koruma) için WBGT'den çok daha gerçekçidir — buharlaşma sınırlı kapalı tulumlarda WBGT alçak olsa bile termal yük yüksek olabilir.
Türkiye mevzuatı — 6331 Madde 4 ve sektörel yönetmelikler
6331 sayılı Kanun Madde 4(1)(a) işverene 'çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olup' tüm tedbirleri alma görevi verir — termal stres bu kapsamdadır. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (Resmi Gazete 05.10.2013) Ek-4 Bölüm 14 'açık alanda çalışma' başlığı 'kötü hava şartları' kapsamında aşırı sıcakta da koruma yükümlülüğü içerir. Tarım sektöründe Tarım ve Orman Bakanlığı 'Yaz Aylarında Tarım İşçilerinin Korunmasına Dair Tebliğ' (2023) öğle saatleri (11:30-15:30) arası açık alanda çalışmaya kısıtlama önerir; bağlayıcı hüküm sektörel olarak değişir. TMMOB Makine Mühendisleri Odası 2024 iklim raporu, Türkiye'deki sektörel İSG yönetmeliklerinin WBGT eşik değerlerine eksplisit atıf yapmadığını ve güncelleme gerektiğini belirtiyor.
Sıcak çarpması (heat stroke) — akut acil müdahale protokolü
Termal yaralanma spektrumu: ısı yorgunluğu (heat exhaustion, terleme + baş ağrısı + kas krampı + iç sıcaklık <40°C) → ısı çarpması (heat stroke, iç sıcaklık ≥40°C + bilinç bulanıklığı + ter kesilmesi). Heat stroke %5-10 mortalite, dakika başı tedavi geciktikçe ölüm riski %3 artar (American College of Sports Medicine, 2021). NIOSH 'Heat Stress Recognition' protokolü: (1) Çalışanı serin gölgelik alana taşı, (2) Üst giysileri çıkar, (3) Buz paketi boyun-koltukaltı-kasık'a uygula veya soğuk suyla daldır, (4) 112 acil çağrı, (5) Bilinç varsa serin elektrolit içeceği. İlk yardımcı eğitiminde heat stroke modülü zorunlu olmalı — özellikle Türkiye Yapı İşlerinde 50+ çalışan tesisinde 6331 Madde 11 acil durum müdahalesi yükümlülüğü kapsamında.
Önleyici tedbirler — su, gölgelik, mola, acclimatization
OSHA 'Water. Rest. Shade.' kampanyası (2011-) üç temel kontrolü vurgular. Su: her 15-20 dakikada 200-250 ml; toplam günlük 0.75-1 L/saat yoğun işte. Mola: WBGT ve iş yoğunluğuna göre çalışma-dinlenme oranı (çalışan-dinlenme tablosu uygulamada saatlik yenilenmeli). Gölgelik: doğal gölgelik yetersizse geçici tente, soğutucu örtü, gölgelik kabinleri kurulmalı. Acclimatization: yeni başlayan veya tatil sonrası dönen işçi 7-14 günlük kademeli sıcağa alıştırma — ilk gün %20 iş yoğunluğu, her gün %20 artış. OSHA 'Sudden death of a non-acclimatized worker' verisi, ölümlerin %50'sinin işin ilk 3 gününde gerçekleştiğini gösteriyor.
Dijital İSG sistemi ile termal stres yönetimi
Modern İSG yazılımları (İSGJet) hava durumu API entegrasyonu ile günlük WBGT öngörü çekebilir, eşik aşımında saha amirine push bildirim atabilir, çalışma-dinlenme döngüsü hatırlatıcısı çalıştırabilir, vardiya planlama modülünde sıcaklık kısıtlı saatleri otomatik açabilir. Saha denetim formlarına 'sıcaklık + nem + WBGT + gölgelik mevcut mu + su erişimi' soruları otomatik eklenir, yaz sezonu boyunca aktif tutulur. İş kazası modülü termal nedenli olayları ayrı kategorize eder — yıl sonu trend analizi gelecek yaz hazırlığını besler. İSGJet termal risk modülü ISO 7243 + NIOSH eşik değerlerini referans alır.
Özet çıkarımlar
- WBGT termal yükü ölçer; NIOSH eşik değerleri 25-32°C aralığında iş yoğunluğuna göre değişir.
- ISO 7933 PHS modeli KKD giyen işçiler için WBGT'den daha doğru risk tahmini sağlar.
- Türkiye 6331 Madde 4 ve Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği termal stresi işveren yükümlülüğü olarak kapsar.
- OSHA 'Water. Rest. Shade.' üçlüsü temel kontrol; her 15-20 dakikada 200-250 ml su şart.
- Acclimatization periyodu kritik — ısıya bağlı ölümlerin %50'si işin ilk 3 gününde gerçekleşiyor.
Sıkça Sorulan Sorular
AI ve arama motorlarının doğrudan çekebileceği soru-cevap bloğu.
- Türkiye'de çalışma yasaklayan resmi sıcaklık eşiği var mı?
- Genel bir 'şu derecenin üstünde çalışma yasak' eşiği Türkiye mevzuatında yok. 6331 Madde 4 işverene 'gerekli tüm tedbirleri alma' yükümlülüğü verir; somut sayı için NIOSH WBGT ve ISO 7243 referans alınabilir. Tarım sektöründe Tarım ve Orman Bakanlığı 11:30-15:30 öğle molası önerir ama bağlayıcı yasak yok. Sektörel uygulama farklı.
- Sıcak çarpması iş kazası sayılır mı?
- Evet — 5510 sayılı SGK Kanunu Madde 13 uyarınca işyerinde meydana gelen, çalışan kaynaklı olmayan akut sağlık olayı iş kazası tanımındadır. Heat stroke iş yerinde gerçekleşirse 3 iş günü içinde ISG-KATİP'e bildirilmek zorunda; geç bildirim 2026'da 3.300-6.700 TL ceza.
- Klima zorunlu mu?
- İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik Ek-1 Bölüm 6: 'işyerinin sıcaklığı çalışılan işin niteliğine uygun olmalıdır.' Kapalı ofislerde genelde yaz sıcaklığını gidermek için iklimlendirme uygulanır; somut '24°C zorunlu' tipinde rakam yoktur. Sıcaklık + nem rahatsız edici düzeydeyse iyileştirme yükümlülüğü doğar.
- Su yerine sporcu içeceği vermek gerekir mi?
- Çok yoğun terleme durumunda (>5 saat ağır iş, >2 L ter kaybı) elektrolit takviyesi önerilir — saf su elektrolit dengesini bozabilir (hiponatremi). OSHA önerisi: günlük 2 L üstü ter kaybı olan işçiye düşük şekerli elektrolit içeceği veya elektrolit tableti. Standart 8 saatlik vardiya için saf su yeterli.
Kaynakça
Bu yazı aşağıdaki uluslararası kaynaklardan sentezlenip Türkiye mevzuat bağlamına uyarlanmıştır. Doğrudan çeviri yapılmamıştır.
- Criteria for a Recommended Standard: Occupational Exposure to Heat and Hot Environments. U.S. National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH). https://www.cdc.gov/niosh/docs/2016-106/ (erişim: 2026-05-23)
- ISO 7243:2017 — Ergonomics of the thermal environment — Assessment of heat stress using the WBGT index. International Organization for Standardization. https://www.iso.org/standard/67188.html (erişim: 2026-05-23)
- ISO 7933:2023 — Predicted Heat Strain (PHS). International Organization for Standardization. https://www.iso.org/standard/83668.html (erişim: 2026-05-23)
- Ensuring safety and health at work in a changing climate. International Labour Organization (ILO). https://www.ilo.org/global/topics/safety-and-health-at-work/publications/ (erişim: 2026-05-23)
- Heat — Water. Rest. Shade. Campaign. U.S. Occupational Safety and Health Administration (OSHA). https://www.osha.gov/heat (erişim: 2026-05-23)
- Heat-Health Action Plans — WHO Europe. World Health Organization Europe. https://www.who.int/europe/publications/i/item/9789289057981 (erişim: 2026-05-23)
- Türkiye 2024 Yılı İklim Değerlendirmesi. T.C. Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM). https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/yillik-toplam-yagis-verileri.aspx (erişim: 2026-05-23)
- Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği. T.C. Resmi Gazete (05.10.2013). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2013/10/20131005-2.htm (erişim: 2026-05-23)
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu. T.C. Resmi Gazete. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6331.pdf (erişim: 2026-05-23)