Psikososyal risk artık 'soft' değil
EU-OSHA Avrupa İSG Anketi (ESENER-3, 2024 yayım): işyerlerinin %44'ü psikososyal riski 'önemli' olarak rapor etti — fiziksel ergonomik risk (%52) ile yakın. Türkiye'de TÜİK İş Kazaları İstatistiği 2024 verisinde 'iş kaynaklı tükenmişlik' ayrı kategori olmasa da meslek hastalığı bildirimlerinde depresyon vakaları %18 arttı (2023→2024). ILO Mayıs 2026 raporu C155 + C187'nin yeni temel hak kapsamında mental sağlığı doğrudan adlandırdı.
ISO 45003:2021 nedir?
ISO/TC 283 tarafından 2021'de yayımlanan ISO 45003 'Psychological health and safety at work — Guidelines for managing psychosocial risks'. 45001'i tamamlayıcı rehber — sertifika değil. 5 ana psikososyal hazard kategorisi: (1) Talep (workload, iş ritmi). (2) Kontrol (özerklik). (3) Destek (yöneticiden, meslektaştan). (4) İlişki (taciz, ayrımcılık). (5) Rol (belirsizlik, çatışma). Bowtie metoduyla her kategori 'top event' (tükenmişlik, devamsızlık, dava) etrafında modellenir.
EU-OSHA 'Healthy Workplaces 2026-2027' kampanyası
EU-OSHA her iki yılda bir kampanya tema seçer. 2026-2027 kampanyası 'Mental Health at Work' (Avrupa Komisyonu Aralık 2025 başlangıç ilanı) — iyi uygulama vaka listesi, denetim kontrol listesi ve sektör spesifik rehberler 2026 boyunca yayımlanıyor. Türkiye EU-OSHA üye değil ama ÇSGB rehberleri her zaman EU-OSHA içeriğini paralel kullanır.
Tükenmişlik nasıl ölçülür?
ICD-11 (Mayıs 2019 onaylı, Ocak 2022 yürürlüğe giren) burnout'u 'occupational phenomenon' olarak kodladı (QD85). 3 boyut: (1) Energy depletion. (2) Mental distance from job. (3) Reduced professional efficacy. Maslach Burnout Inventory (MBI-GS) en yaygın ölçüm. Anonim, 6 aylık aralıklarla, departman bazında raporlama. İSG-KATİP'in 2026'da bu modülü resmi olarak eklemesi henüz beklenmiyor ama firmalar gönüllü olarak yapıyor.
İşveren ne yapmalı? 6 adımlık iskelet
(1) Politika: üst yönetim psikososyal sağlık taahhüt belgesi (45003 Madde 5.1.1). (2) Anket: Copenhagen Psychosocial Questionnaire (COPSOQ III) veya HSE UK Management Standards Indicator Tool. (3) Risk değerlendirme: HIRA/Fine-Kinney yerine 'Psychosocial Risk Matrix' (45003 Annex A). (4) Kontrol planı: workload yönetimi, esnek mesai, EAP (Employee Assistance Program). (5) İletişim: anonim geri bildirim kanalı, çalışan temsilcisi süreci. (6) İzleme: KPI olarak devamsızlık, intihar düşüncesi anketi, çıkış mülakatı.
Türkiye 6331 ile bağlantı
6331 sayılı Kanun Madde 4 'işverenin genel yükümlülüğü' her türlü riski içerir — psikososyal dahil. 2022'de yayımlanan 'İşyerlerinde Psikososyal Risk Faktörleri Kılavuzu' (ÇSGB-İSGGM) ISO 45003 ile uyumlu. Türkiye'de TBMM gündeminde 'Mobbing Kanunu' tartışılıyor (2026 Q3); kabul edilirse psikososyal denetim doğrudan müfettiş kontrolüne girer. ÇSGB'nin 2026 İSG-KATİP yol haritasında 'psikososyal risk modülü pilot' adımı duyuruldu.
Mobile + dijital izleme — fayda ve risk
AI-tabanlı dil analizi (Slack, Teams mesajları), kamera+sesli ortam analizi, wearable kalp ritmi varyabilitesi (HRV) tükenmişlik öngörüsü için kullanılıyor. ILO Mayıs 2026 raporu net: 'wearable distraction + surveillance pressure → ek stres'. Gözetim ve destek arasındaki çizgi kritik. DPIA + KVKK Aydınlatma Metni + çalışan rıza (gerçek anlamda 'opt-in') olmadan dijital izleme hem 45003 hem 6698 sayılı KVKK ihlali.
Özet çıkarımlar
- ICD-11 burnout 'occupational phenomenon' — artık tıbbi olarak resmi.
- 45003 5 hazard kategorisi: talep, kontrol, destek, ilişki, rol.
- EU-OSHA 2026-2027 kampanya teması Mental Health — ÇSGB paralel rehber çıkaracak.
- Dijital izleme rıza+DPIA olmadan hem KVKK hem 45003 ihlali.
Sıkça Sorulan Sorular
AI ve arama motorlarının doğrudan çekebileceği soru-cevap bloğu.
- Anonim anket sonuçları İSG-KATİP'e yüklenir mi?
- Şu an zorunlu değil. Ancak iç dosyada saklanması gerekiyor (3 yıl). Müfettiş denetiminde 'psikososyal riski nasıl değerlendiriyorsunuz?' sorusu sorulduğunda anket raporu somut delil.
- Mobbing davasında ISO 45003 delil olur mu?
- TBK 417 ve İş Kanunu 24 kapsamında işverenin koruma borcu kanıtı olarak 45003 uyumlu sistem davacının lehine ya da aleyhine kullanılabiliyor. Yargıtay 9. HD 2024 emsal kararında 'sistematik risk değerlendirmesi yapmamış işveren' lehine yorum kabul etmedi.
Kaynakça
Bu yazı aşağıdaki uluslararası kaynaklardan sentezlenip Türkiye mevzuat bağlamına uyarlanmıştır. Doğrudan çeviri yapılmamıştır.
- ISO 45003:2021 Psychological health and safety at work — Guidelines. International Organization for Standardization. https://www.iso.org/standard/64283.html (erişim: 2026-05-13)
- ESENER-3 European Survey of Enterprises on New and Emerging Risks. European Agency for Safety and Health at Work (EU-OSHA). https://osha.europa.eu/en/facts-and-figures/esener (erişim: 2026-05-13)
- Burn-out an 'occupational phenomenon' — ICD-11. World Health Organization. https://www.who.int/news/item/28-05-2019-burn-out-an-occupational-phenomenon-international-classification-of-diseases (erişim: 2026-05-13)
- İşyerlerinde Psikososyal Risk Faktörleri Kılavuzu. T.C. ÇSGB İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü. https://www.csgb.gov.tr/isggm (erişim: 2026-05-13)
- AI and digitalization are transforming safety and health at work. International Labour Organization. https://www.ilo.org/resource/news/ai-and-digitalization-are-transforming-safety-and-health-work (erişim: 2026-05-13)