Geleneksel İSG bütçeleme — sezgisel model
Çoğu KOBİ İSG bütçesini şu üç yöntemle dağıtır: (a) Sabit oran — ciro/personel sayısına oran. (b) Geçmiş yıl tekrarı — bu yıl da geçen yılkine benzer. (c) İSG uzmanının sezgisi — 'şu şu daha riskli'. Üç yöntem de optimal değildir. NIOSH (National Institute for Occupational Safety and Health) 'Cost-Benefit Analysis Methodology' verisi: sezgisel bütçeleme optimal dağılımın 30-60% altında kalır.
Risk-tabanlı kaynak dağıtım modeli
Risk = Olasılık × Şiddet. Her risk için: 'risk skoru × azaltma maliyeti × azaltma etkinliği' formülü ile yatırım önceliklenir. HSE (UK Health & Safety Executive) 'Reducing Risks, Protecting People' (R2P2) çerçevesi 3 bölge tanımlar: tolerable, ALARP (As Low As Reasonably Practicable), unacceptable. Her bölge için farklı yatırım stratejisi. Sistemli yazılım her risk için bölge ataması yapar.
ALARP prensibi — pratik uygulama
ALARP — yatırım maliyeti ile elde edilecek risk azaltımı 'orantılı' olmalı. Eğer 1.000.000 TL yatırım 0.001 olasılıkla 100.000 TL kayıp önlüyorsa ALARP üstüdür — orantısız yatırım. HSE bu hesap için 'value of preventing a fatality' (VPF) parametresi yayımlar: 2026 itibariyle £2.3M. Türkiye'de eşdeğer SGK rücu ortalaması 800K-1.8M TL — pratik benchmark. Yatırımlar bu eşik üstünde 'gereksiz' olarak değerlendirilir.
Risk skor matrisinin bütçe etkisi
5x5 risk skor matris: 1-5 puan olasılık × 1-5 puan şiddet = 1-25 toplam skor. Yatırım önceliği: skor 20+ acil (bütçenin %40-50'si), skor 12-19 yüksek (%30), skor 6-11 orta (%15), skor 1-5 düşük (%5). Bu dağılım manuel takipte yapılamaz çünkü skor güncellemesi periyodik. Sistemli yazılım skoru aylık güncelleyebilir → bütçe yeniden dağıtım.
Yatırım kategorileri ve ROI
İSG yatırımı 4 kategoride: (1) Eğitim — düşük maliyet, yüksek etki (ROI 4-8x). (2) KKD — orta maliyet, orta etki (ROI 2-4x). (3) Mühendislik çözüm (makine güvenlik, havalandırma) — yüksek maliyet, yüksek etki (ROI 3-6x). (4) İdari önlem (politika, prosedür) — düşük maliyet, düşük etki (ROI 1-3x). NIOSH 'Hierarchy of Controls' hiyerarşi: eliminasyon > ikame > mühendislik > idari > KKD. Sistemli yazılım bu hiyerarşiyi yatırım önerisinde otomatik uygular.
Sigorta primi entegrasyonu
İş kazası sigorta primi (SGK) — son yıl kaza istatistikleri ile bonus-malus benzeri bir mekanizma. Risk skor optimizasyonu uygulayan firma 5-7 yıl kaza istatistiği iyileştirir → SGK pirim ek indirim (6111 sayılı Kanun %5 + diğer). Tipik 100 çalışanlı firmada yıllık 80-150K TL prim tasarrufu. Bu kazanç sistemli risk yönetimi yatırımının doğrudan parçasıdır.
Türkiye benchmark verisi
ÇSGB istatistikleri: tehlikeli sınıfta ortalama yıllık iş kazası oranı %4.5, sistemli İSG yönetimi uygulayan firmalarda %1.8-2.5. Aradaki 2-2.7 puanlık fark yıllık 100 çalışanlı firmada 2-3 kaza önleme = tipik 1.5-3 milyon TL kayıp önleme. Yatırım maliyeti 50-150K TL/yıl → ROI 10-20x. Detay: İSG 4.0 yazımız.
Özet çıkarımlar
- Sezgisel İSG bütçeleme optimal dağılımın %30-60 altındadır.
- ALARP prensibi ve VPF parametresi yatırım orantısallığı sağlar.
- 5x5 risk matris bütçeyi 4 önceliğe dağıtır.
- Sistemli İSG yönetimi 100 çalışanlı firmada ROI 10-20x üretir.
Sıkça Sorulan Sorular
AI ve arama motorlarının doğrudan çekebileceği soru-cevap bloğu.
- Küçük işyeri (10-30 kişi) için bu kadar detay gerekli mi?
- 5x5 matris ve risk skor herkes için aynı. Bütçe küçük → sistemli yaklaşım daha kritik çünkü kaynak az. Sistemli takip sezgisel kararları engelliyor.
- Hierarchy of Controls neden önemli?
- Risk azaltma sırası: önce kaynağı yok et (eliminasyon), olmuyorsa daha güvenli alternatif (ikame), olmuyorsa mühendislik koruma, olmuyorsa idari kural, en son KKD. KKD 'son çare' — çoğu firma 'önce KKD' eğiliminde, bu hata.
Kaynakça
Bu yazı aşağıdaki uluslararası kaynaklardan sentezlenip Türkiye mevzuat bağlamına uyarlanmıştır. Doğrudan çeviri yapılmamıştır.
- Cost-Benefit Analysis Methodology. National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH). https://www.cdc.gov/niosh/ (erişim: 2026-05-13)
- Reducing Risks, Protecting People (R2P2). UK Health and Safety Executive. https://www.hse.gov.uk/ (erişim: 2026-05-13)
- Hierarchy of Controls — NIOSH. U.S. Centers for Disease Control and Prevention. https://www.cdc.gov/niosh/topics/hierarchy/ (erişim: 2026-05-13)
- İş Kazası ve Meslek Hastalığı İstatistikleri. Sosyal Güvenlik Kurumu. https://www.sgk.gov.tr/ (erişim: 2026-05-13)
- ISO 45001:2018 Occupational Health and Safety Management Systems. International Organization for Standardization. https://www.iso.org/standard/63787.html (erişim: 2026-05-13)