EU CSRD 2024 yürürlükte; 50.000+ AB şirketi + 150M€ ciro üstü AB-dışı firma.
TRIR = (recordable × 200.000) / total hours; OSHA standart taban.
TSRS S1+S2 2024 yayınlandı; BİST Sürdürülebilirlik Endeksi şirketleri.
CSRD neden ortaya çıktı?
AB 'Green Deal' kapsamında çevre + sosyal + yönetişim (ESG) raporlamasının finansal raporlamayla aynı disiplinle yapılmasını hedefliyor. Eski NFRD (Non-Financial Reporting Directive 2014) sadece 11.000 büyük şirketi kapsıyordu, kapsamı sınırlıydı. CSRD (Directive 2022/2464) 50.000+ şirketi kapsama alır; raporlama zorunlu, dış denetim (limited assurance → reasonable assurance) şart, dijital ETEF formatında AB merkezi platforma yüklenmeli. 'S1 Own Workforce' başlığı çalışan sağlığı/güvenliği için ESRS S1 standardını referans alır — ISO 45001 + ILO Conventions + AB Direktifi 89/391/EEC ile uyumlu.
ESRS S1 Own Workforce — zorunlu İSG metrikleri
European Financial Reporting Advisory Group (EFRAG) tarafından geliştirilen ESRS S1 (2023 final) metrik listesi: (1) Number of fatalities (ölüm sayısı) — own employees + non-employee workers ayrı, (2) Number of recordable work-related accidents (kayda alınabilir kaza), (3) Rate of recordable work-related accidents (oran — milyon çalışma saati başına), (4) Number of cases of recordable work-related ill health (meslek hastalığı), (5) Days lost to work-related injuries and ill health (kayıp iş günü). Hesaplama metodolojisi ILO + OSHA Recordkeeping (29 CFR 1904) ile uyumlu — eşik tanımları (lost workday case, restricted work case, medical treatment beyond first aid) standart.
TRIR, LTIR, DART hesaplama formülleri
TRIR (Total Recordable Incident Rate) = (Recordable cases × 200.000) / total hours worked. 200.000 = 100 çalışan × 40 saat × 50 hafta = OSHA standardı. LTIR (Lost Time Injury Rate) = (Lost time injuries × 200.000) / total hours worked — sadece iş günü kayıplı kazalar. DART rate = (Days Away + Restricted + Transferred cases × 200.000) / total hours. ILO uluslararası karşılık LTIFR (Lost Time Injury Frequency Rate) = (LT injuries × 1.000.000) / hours — 1 milyon saat tabanı; AB ve Avustralya tercihi. Benchmark: dünya ortalama TRIR 2.7 (BLS 2023); ISO 45001 sertifikalı firmalar 1.0-1.5 aralığı; DuPont best-in-class 0.05.
ISO 45001 + CSRD entegrasyon
ISO 45001:2018 Madde 9.1 'Performance evaluation' İSG performans göstergelerinin ölçülmesi ve izlenmesini şart koşar. CSRD ESRS S1 bu metriklerin dış paydaşa raporlanmasını ekler. Pratik akış: ISO 45001 yönetim sistemi kazaları kayıtlar → sınıflandırır (recordable / lost time / restricted / transferred) → dijital İSG sistemi total hours worked verisini İK sisteminden çeker → ESRS S1 metriklerini otomatik hesaplar → CSRD ETEF format dosyasına aktarır. Denetim (limited assurance — limited / reasonable assurance) BDO, KPMG, EY, Deloitte gibi onaylı kuruluşlar tarafından yapılır. Sahte veya hatalı veri CSRD Madde 19 kapsamında 10M€ + cironun %5'i ceza.
Türkiye KAP sürdürülebilirlik raporu çerçevesi
Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) 'Sürdürülebilirlik Raporlama Çerçevesi' 2024 Borsa İstanbul (BİST) Sürdürülebilirlik Endeksi şirketleri için zorunlu. Çerçeve ESRS + GRI Standards + TCFD ile uyumlu; İSG metrikleri TRIR, LTIR, DART, fatality rate ve occupational illness rate sunum içeriği. Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (TSRS) S1 + S2 2024 yayınlandı; S2 Climate-related Disclosures, S1 General Requirements içinde sosyal performans (çalışan sağlığı/güvenliği) yer alır. Borsa şirketleri 2024 mali yıl raporundan itibaren TSRS uygulamaya başladı; KAP üzerinden kamuya açıklanır. KOBİ'ler için zorunlu değil ama tedarik zinciri (büyük müşterinin CSRD raporlama yükümlülüğü) baskısıyla yaygınlaşıyor.
Veri kalitesi ve dış denetim
ESRS S1 raporlanan İSG verisi 'auditable' olmalı — kaynak belge (kaza tutanağı, iş kazası tebligatı, SGK bildirimi), karar zinciri (recordable/non-recordable sınıflandırma justification), düzeltme izi (data restatement log) gerekir. Dijital İSG sisteminin role-based access control + immutable audit log + time-stamped records sunması şart. Kağıt klasör / Excel'de bu kalite sağlanamaz; denetimde 'limited assurance' bile alınamaz. ISO 19011 (denetim rehberi) ve ISAE 3000 (sürdürülebilirlik denetim standardı) çerçevede İSG verisi 'sub-financial materiality' kategorisinde — finansal veri ile aynı disiplin.
Dijital İSG sisteminde CSRD/TSRS uyum
Modern dijital İSG yazılımları (örneğin IsgJet) CSRD/TSRS uyum modülü ile: kaza/olay kayıt → sınıflandırma → ESRS S1 metrik hesabı → ETEF format export → denetim audit log otomatik akar. Total hours worked verisi İK sisteminden API ile çekilir; manuel data entry hatası elenir. Çoklu lokasyon (tesis, şantiye, OSGB sözleşmesi alt çalışan) konsolidasyonu otomatik. Yıllık rapor sürecinde 60-90 gün süren manuel çalışma 1-2 günlük review işine indirgenir. Türk tedarik zinciri firmaları büyük müşterilerinin CSRD sorularına otomatik yanıt vermek için bu yapıyı kurmaktadır.
Özet çıkarımlar
- CSRD Ocak 2024 yürürlükte; AB 50.000+ firma yıllık ESRS sustainability statement zorunlu.
- ESRS S1 Own Workforce: fatalities, recordable accidents, ill health, lost days zorunlu.
- TRIR = (recordable × 200.000) / hours; LTIR sadece iş günü kayıplı; DART daha geniş.
- Türkiye TSRS S1+S2 2024 yayınlandı; BİST endeks şirketleri için zorunlu.
- CSRD veri kalitesi 'auditable' — kağıt sistem yeterli değil; immutable audit log şart.
Sıkça Sorulan Sorular
AI ve arama motorlarının doğrudan çekebileceği soru-cevap bloğu.
- Türkiye'deki şirket CSRD'ye tabi olabilir mi?
- Evet. CSRD AB Direktifi 2022/2464 üç kapsam tanımlar: (1) AB'de listeli büyük şirket — doğrudan, (2) AB'de iştiraki olan büyük grup — konsolide rapor, (3) AB pazarında 150M€ ciro üstü AB-dışı firma — 2028 mali yılından itibaren (CSRD Madde 40a). Türk holding AB'de iştiraki varsa veya AB'ye 150M€ üstü satış yapıyorsa CSRD'ye tabi. KAP sürdürülebilirlik raporu Türkiye'de zaten yapılıyorsa CSRD geçişi düşük efor; veri seti büyük ölçüde aynı.
- TRIR ve LTIR arasındaki temel fark nedir?
- TRIR (Total Recordable Incident Rate) tüm 'recordable' kazaları içerir: ölüm + iş günü kaybı + kısıtlı çalışma + tıbbi tedavi (first-aid üstü). LTIR (Lost Time Injury Rate) sadece iş günü kaybına yol açan kazaları sayar — daha dar. ESRS S1 her ikisini ayrı raporlamaz; OSHA 29 CFR 1904 metodolojisi ile 'recordable rate' (TRIR muadili) + 'days away/restricted/transferred' (DART) ister. Operasyonel yönetimde TRIR genel performans, LTIR ciddiyet, DART business impact göstergesi olarak kullanılır.
- Limited vs reasonable assurance ne demek?
- ISAE 3000 (International Standard on Assurance Engagements) denetim seviyeleri tanımlar. 'Limited assurance' (negative form) denetçi 'önemli yanlışlık görmedik' der; örnekleme yüzeysel. 'Reasonable assurance' (positive form) finansal denetim ile aynı disiplinde 'yanlışlık yoktur' ifadesi; örnekleme kapsamlı, kontrol testi detaylı. CSRD ilk 3 yıl 'limited' kabul ediyor; 2028 sonrası 'reasonable assurance' geçişi öngörülüyor. Veri sistemi kalitesi arttıkça denetim maliyeti azalır — dijital sistem yatırımı doğrudan denetim ücretine yansır.
Kaynakça
Bu yazı aşağıdaki uluslararası kaynaklardan sentezlenip Türkiye mevzuat bağlamına uyarlanmıştır. Doğrudan çeviri yapılmamıştır.
- Directive (EU) 2022/2464 Corporate Sustainability Reporting (CSRD). European Commission (Eur-Lex). https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2022/2464/oj (erişim: 2026-05-18)
- ESRS S1 Own Workforce — European Sustainability Reporting Standards. European Financial Reporting Advisory Group (EFRAG). https://www.efrag.org/lab6 (erişim: 2026-05-18)
- Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (TSRS) S1 + S2. Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu (KGK). https://www.kgk.gov.tr/ (erişim: 2026-05-18)
- OSHA 29 CFR 1904 Recording and Reporting Occupational Injuries and Illnesses. U.S. Occupational Safety and Health Administration. https://www.osha.gov/laws-regs/regulations/standardnumber/1904 (erişim: 2026-05-18)
- ISO 45001:2018 Clause 9.1 Performance evaluation. International Organization for Standardization. https://www.iso.org/standard/63787.html (erişim: 2026-05-18)
- ISAE 3000 Assurance Engagements on Sustainability Information. International Auditing and Assurance Standards Board (IAASB). https://www.iaasb.org/ (erişim: 2026-05-18)
- BLS 2023 Survey of Occupational Injuries and Illnesses. U.S. Bureau of Labor Statistics. https://www.bls.gov/iif/oshsum.htm (erişim: 2026-05-18)